Indoeuropejskie prawa głosowe
Indoeuropejskie prawa głosowe – regularne odpowiedniości zachodzące między dźwiękami w różnych językach rodziny indoeuropejskiej. W trakcie jej rozwoju doszło do licznych zmian w pierwotnym, praindoeuropejskim systemie fonetycznym, które można zauważyć w językach potomnych – opisywane są one jako prawa głosowe[1]. Niniejszy artykuł przedstawia niektóre z nich, często spotykane w literaturze językoznawczej.
Procesy fonetyczne, reguły i prawa
[edytuj | edytuj kod]Palatalizacja indoeuropejska
[edytuj | edytuj kod]Zmiany artykulacji (sposobu wymowy) spółgłosek tylnojęzykowych w późnej fazie rozwoju niektórych dialektów praindoeuropejskich – w językach indoirańskich, bałtosłowiańskich, ormiańskich i albańskich, określanych łącznie jako satemowe[2][3]:
- początkowa zmiana miękkiego *ḱ w spółgłoskę zwarto-szczelinową *č (o wymowie pośredniej między polskim /ć/ a /cz/), analogicznie zmiana miękkich *ǵ i *ǵʰ w *z;
- następnie przejście *č > *s (ewentualnie *š /sz/ w bałtyckich lub *ś w indoaryjskich).
Reguła ruki
[edytuj | edytuj kod]Zmiana wymowy *s po głoskach *r, *u, *k, *i (a także ich wariantach *r̥, *w, *kʷ, *y) – w językach satemowych[4],
- przejscie *s > *ṣ (retrofleksyjne) w indoirańskich;
- przejście *s > *š (/sz/) w bałtosłowiańskich, ormiańskim i albańskim (w samej grupie słowiańskiej dalsze przejście *š > *x /ch/[5]).
Reguła Dybo
[edytuj | edytuj kod]Skrócenie długiej samogłoski przed sonantami (*l̥, *m̥, *n̥, *r̥, *i̯, *u̯), jeśli następowała po nich samogłoska akcentowana – w językach italoceltyckich oraz, w nieco innej formie, w germańskich[6].
Reguła Wintera
[edytuj | edytuj kod]Wydłużenie krótkiej samogłoski przed spółgłoską zwartą dźwięczną nieprzydechową (*b, *d, *g, *ǵ, *gʷ) – w językach bałtosłowiańskich[7].
Prawo Osthoffa
[edytuj | edytuj kod]Skrócenie długiej samogłoski przed sonantami, jeśli następowała po nich kolejna spółgłoska – w wielu gałęziach indoeuropejskich, z wyjątkiem języków indoirańskich i tocharskich[8].
Prawo Brugmanna
[edytuj | edytuj kod]Przejście *o > *ā w sylabach otwartych (zakończonych samogłoską) – w językach indoirańskich[9].
Prawo Grassmanna
[edytuj | edytuj kod]Zmiana początkowej spółgłoski przydechowej na zwykłą, jeśli kolejną spółgłoską w wyrazie była również przydechowa – w grece i sanskrycie[10].
Prawo Grimma
[edytuj | edytuj kod]Seria przesuwek spółgłoskowych (sekwencja *g⁽ʷ⁾ʰ > *g⁽ʷ⁾ > *k⁽ʷ⁾ > *x⁽ʷ⁾ /h(ł)/ – każda z podanych głosek, z wyjątkiem ostatniej, uległa w pragermańskim przesunięciu o jedno miejsce w prawo) – w językach germańskich[11].
Prawo Bartholomaego
[edytuj | edytuj kod]W sekwencji spółgłoski dźwięcznej przydechowej z bezdźwięczną utrata przydechu tej pierwszej oraz zyskanie przydechu i dźwięczności przez drugą – w sanskrycie[12].
Przesuwki ormiańskie
[edytuj | edytuj kod]Sekwencje zmian w języku staroormiańskim[13],
- przejścia *t > tʰ, *d > t, *dʰ > d (pierwsza przesuwka);
- następnie przejścia t > d, d > t (druga przesuwka, tzw. przesuwka cylicyjska).
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Prawo głosowe (fonetyczne), [w:] Kazimierz Polański (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1999, s. 457, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897 .
- ↑ Agnieszka Krygier-Łączkowska , Europejczycy, Słowianie, Polacy. Na czym polega pokrewieństwo językowe?, „Kwartalnik Językoznawczy”, 1 (5), 2011, s. 102-103, ISSN 2081-5441 .
- ↑ Tadeusz Milewski, Językoznawstwo, wyd. 7, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 134-135, ISBN 83-01-14244-8, OCLC 749429940 .
- ↑ Mate Kapović (red.), The Indo-European Languages, wyd. 2, Londyn–Nowy Jork: Routledge, 2017, s. 29, 206, ISBN 978-1-315-67855-9 (ang.).
- ↑ Daniel Collins , Slavic, [w:] Jared S. Klein, Brian D. Joseph, Matthias A. Fritz (red.), Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics, t. 3, Berlin, Boston: De Gruyter Mouton, 2018, s. 1430, ISBN 978-3-11-054243-1 [zarchiwizowane] (ang.).
- ↑ Peter Schrijver , Pruners and trainers of the Celtic family tree: the rise and development of Celtic in the light of language contact, [w:] Liam Breatnach i inni red., Proceedings of the XIV International Congress of Celtic Studies, held in Maynooth University, 1–5 August 2011, Dublin: School of Celtic Studies, Dublin Institute for Advanced Studies, 2014, s. 196, ISBN 978-1-85500-229-6 (ang.).
- ↑ Robert S.P. Beekes, Comparative Indo-European Linguistics. An introduction, wyd. 2, Amsterdam–Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 129, ISBN 978-90-272-8500-3 [zarchiwizowane] (ang.).
- ↑ Benjamin W. Fortson, Indo-European Language and Culture. An Introduction, Malden–Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 64, ISBN 978-1-4051-0316-9 (ang.).
- ↑ Robert S.P. Beekes, Comparative Indo-European Linguistics. An introduction, wyd. 2, Amsterdam–Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 141, ISBN 978-90-272-8500-3 [zarchiwizowane] (ang.).
- ↑ Prawo Grassmanna, [w:] Kazimierz Polański (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1999, s. 457, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897 .
- ↑ Robert S.P. Beekes, Comparative Indo-European Linguistics. An introduction, wyd. 2, Amsterdam–Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 130-131, ISBN 978-90-272-8500-3 [zarchiwizowane] (ang.).
- ↑ Prawo Bartholomae’go, [w:] Kazimierz Polański (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1999, s. 457, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897 .
- ↑ Tadeusz Milewski, Językoznawstwo, wyd. 7, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 148, ISBN 83-01-14244-8, OCLC 749429940 .
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Robert S.P. Beekes, Comparative Indo-European Linguistics. An introduction, wyd. 2, Amsterdam–Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, ISBN 978-90-272-8500-3 [zarchiwizowane] (ang.).
- Daniel Collins , Slavic, [w:] Jared S. Klein, Brian D. Joseph, Matthias A. Fritz (red.), Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics, t. 3, Berlin, Boston: De Gruyter Mouton, 2018, s. 1430, ISBN 978-3-11-054243-1 [zarchiwizowane] (ang.).
- Benjamin W. Fortson, Indo-European Language and Culture. An Introduction, Malden–Oksford: Blackwell Publishing, 2004, ISBN 978-1-4051-0316-9 (ang.).
- Mate Kapović (red.), The Indo-European Languages, wyd. 2, Londyn–Nowy Jork: Routledge, 2017, {{{s}}}, ISBN 978-1-315-67855-9 (ang.).
- Agnieszka Krygier-Łączkowska , Europejczycy, Słowianie, Polacy. Na czym polega pokrewieństwo językowe?, „Kwartalnik Językoznawczy”, 1 (5), 2011, s. 88-120, ISSN 2081-5441 .
- Tadeusz Milewski, Językoznawstwo, wyd. 7, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, ISBN 83-01-14244-8, OCLC 749429940 .
- Kazimierz Polański (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1999, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897 .
- Peter Schrijver , Pruners and trainers of the Celtic family tree: the rise and development of Celtic in the light of language contact, [w:] Liam Breatnach i inni red., Proceedings of the XIV International Congress of Celtic Studies, held in Maynooth University, 1–5 August 2011, Dublin: School of Celtic Studies, Dublin Institute for Advanced Studies, 2015, s. 191-219, ISBN 978-1-85500-229-6 (ang.).